Wat gedrag probeert te beschermen

Wat zit er achter onze gedragspatronen?

Wire
Ovg Kaarten 06
Splash

Altijd het gevoel hebben tekort te schieten, moeilijk hulp kunnen ontvangen, conflicten uit de weg gaan of je voortdurend verantwoordelijk voelen voor het welzijn van anderen. Het zijn gedragspatronen die we in de praktijk regelmatig tegenkomen. Maar wat gebeurt er wanneer we niet alleen kijken naar wat iemand doet, maar vooral naar wat hij daarmee probeert te beschermen?

Een cliënt die voortdurend rekening houdt met anderen, krijgt het advies om beter zijn grenzen aan te geven. Iemand die alles onder controle wil houden, wordt aangemoedigd om vaker los te laten. En wie zichzelf steeds voorbijloopt, moet leren om eerder rust te nemen. Het zijn begrijpelijke adviezen. Toch blijkt het veranderen van zulke patronen vaak ingewikkelder dan het lijkt. Wat iemand belemmert, kan tegelijkertijd een belangrijke beschermende functie vervullen. Om die functie te begrijpen, moeten we onderzoeken wat het gedrag voor diegene probeert te voorkomen.

Gedrag dat ooit bescherming bood

Beschermingsmechanismen kunnen ontstaan wanneer iemand wordt geconfronteerd met overweldiging, emotionele pijn of omstandigheden die op dat moment te groot zijn om te kunnen verwerken. Zeker in de vroegste ontwikkeling, wanneer een baby nog volledig afhankelijk is van anderen om spanning te reguleren, kunnen dergelijke ervaringen diepe sporen nalaten. Wanneer de pijn te groot is en de benodigde ondersteuning ontbreekt, kan het zenuwstelsel beschermende reacties ontwikkelen om met die overweldiging om te gaan. De functie van een beschermingsmechanisme is dan om iemand te beschermen tegen het opnieuw ervaren van die eerdere pijn, machteloosheid of overweldiging.

Vanuit die bescherming kunnen gedragspatronen ontstaan die later diep verankerd raken. Iemand leert bijvoorbeeld voortdurend alert te zijn op de stemming van anderen, zijn eigen behoeften te onderdrukken, conflicten te vermijden of niemand meer nodig te willen hebben.

Ovg Kaarten 16

Waarom beschermingsmechanismen zichzelf in stand houden

Wat deze patronen bijzonder hardnekkig maakt, is dat ze zichzelf kunnen versterken. Iemand die een confronterend gesprek vermijdt, ervaart bijvoorbeeld onmiddellijk verlichting wanneer de spanning afneemt. Daardoor wordt het vermijden opnieuw bevestigd als een effectieve manier om met moeilijke gevoelens om te gaan. Binnen de psychologie noemen we dit negatieve bekrachtiging: gedrag wordt versterkt doordat het een onaangename ervaring vermindert. Het beschermingsmechanisme kan dus niet alleen voortbestaan vanwege eerdere ervaringen, maar ook doordat het in het heden telkens opnieuw een gevoel van verlichting oplevert.

En precies daar ligt de beperking van begeleiding die zich uitsluitend richt op gedragsverandering.

Wanneer we iemand alleen leren om ander gedrag te vertonen, richten we ons op het zichtbare gevolg, terwijl het onderliggende beschermingssysteem nog altijd actief blijft. Het loslaten van vertrouwd gedrag kan dan juist de gevoelens oproepen waartegen het systeem bescherming probeert te bieden. Daarom gaat het binnen mijn manier van werken niet om het bestrijden, corrigeren of simpelweg afleren van gedrag. Het gaat om het zorgvuldig onderzoeken van de oorsprong van de overweldiging, het ruimte geven aan wat destijds niet verwerkt kon worden en het erkennen van de behoefte die onbeantwoord bleef.

Want zolang we alleen het gedrag proberen te veranderen, vragen we iemand om zijn bescherming los te laten, zonder aandacht te hebben voor de pijn waartegen die bescherming ooit noodzakelijk was.

De behoefte achter het beschermingsmechanisme

Neem iemand die voortdurend de verantwoordelijkheid naar zich toetrekt. Aan de buitenkant zie je misschien een zelfstandig, daadkrachtig persoon. Iemand die alles regelt, vooruitdenkt en weinig aan anderen overlaat. Maar achter die zelfstandigheid kan een diepgeworteld gevoel van moeite met afhankelijkheid schuilgaan.

Misschien heeft deze persoon geleerd dat hulp niet vanzelfsprekend beschikbaar is. Dat wachten op een ander onzekerheid oplevert. Of dat zelf de regie houden de beste manier is om teleurstelling te voorkomen. De onderliggende behoefte gaat dan niet simpelweg over minder controle willen hebben. Het kan juist gaan over mogen vertrouwen op de beschikbaarheid en ondersteuning van anderen.

Bij perfectionisme zien we weer een andere dynamiek. Iemand kan voortdurend bezig zijn met wat beter moet, nauwelijks tevreden zijn met het resultaat en fouten ervaren als een persoonlijke tekortkoming. Achter die hoge lat kan de behoefte schuilgaan om gewaardeerd te worden zonder eerst iets te hoeven bewijzen.

En iemand die zich terugtrekt zodra een relatie emotioneel te dichtbij komt, hoeft niet minder behoefte aan verbinding te hebben. Nabijheid kan juist iets kwetsbaars raken, waardoor afstand nemen een manier wordt om zichzelf te beschermen.

Ovg Kaarten 07

Beschermende delen vanuit Internal Family Systems

Vanuit mijn kennis in Internal Family Systems (IFS) werk ik ook met het onderscheid tussen beschermende delen en kwetsbare delen die pijnlijke ervaringen en overtuigingen met zich meedragen. Richard Schwartz, de grondlegger van IFS, onderscheidt twee soorten beschermers: managers en firefighters.

Managers proberen te voorkomen dat kwetsbare gevoelens worden geraakt. Ze anticiperen op mogelijke problemen, houden situaties beheersbaar of stellen hoge eisen aan zichzelf om bijvoorbeeld afwijzing, kritiek of teleurstelling voor te blijven.

Firefighters komen juist in actie wanneer die kwetsbare delen toch worden geraakt. Ze proberen de emotionele spanning onmiddellijk te verminderen, bijvoorbeeld door plotselinge boosheid, impulsief gedrag, verdoving of het abrupt verbreken van contact.

Deze beschermers kunnen heel verschillend gedrag laten zien, terwijl ze dezelfde onderliggende kwetsbaarheid proberen af te schermen. Iemand kan bijvoorbeeld jarenlang proberen conflicten te voorkomen door zich voortdurend aan te passen, maar bij een onverwachte afwijzing plotseling fel reageren. Vanuit IFS kunnen we onderzoeken welke beschermende delen op verschillende momenten actief worden en welke pijn zij proberen te vermijden.

De ene beschermer probeert te voorkomen dat de pijn wordt geraakt. De andere grijpt in wanneer die pijn toch voelbaar wordt.

Dit onderscheid helpt mij binnen het werken met imprints om te herkennen hoe verschillende beschermende reacties met elkaar kunnen samenhangen. Het biedt bovendien ruimte om deze delen zonder oordeel en juist vanuit nieuwsgierigheid en respect te benaderen, in plaats van ze als ongewenst gedrag te beschouwen.

Waarom de vroegste ontwikkeling ertoe doet

Een baby is voor zijn lichamelijke en emotionele regulatie in hoge mate afhankelijk van anderen. Hij kan zichzelf nog niet voeden, beschermen of zelfstandig tot rust brengen wanneer spanning te groot wordt. Daarvoor heeft hij ondersteuning nodig van de mensen om hem heen. Die afhankelijkheid maakt de eerste levensperiode bijzonder kwetsbaar.

Een baby kan bijvoorbeeld geconfronteerd worden met pijnlijke medische handelingen, een plotselinge scheiding van zijn moeder of omstandigheden waarin zijn signalen niet voldoende worden opgemerkt. Ook tijdens de zwangerschap en geboorte kunnen situaties ontstaan die het zich ontwikkelende stresssysteem belasten.

Binnen de pre- en perinatale psychologie onderzoeken we welke betekenis dergelijke ervaringen mogelijk hebben voor de manier waarop iemand later omgaat met onder andere autonomie, nabijheid, afhankelijkheid, spanning en controle. Daarbij is niet alleen van belang wat er gebeurde, maar ook welke ondersteuning beschikbaar was en in hoeverre de behoeften van de baby werden beantwoord. Een medische interventie kan noodzakelijk en zelfs levensreddend zijn, terwijl de ervaring voor de baby tegelijkertijd ingrijpend kan zijn geweest.

Dat perspectief maakt ruimte voor een vraag die in veel vormen van begeleiding weinig aandacht krijgt:

Wat had deze baby op dat moment nodig, en wat gebeurde er toen die behoefte niet of onvoldoende kon worden vervuld?

Ovg 03 Vroeggeboorte

Niet het gedrag bestrijden, maar de behoefte erkennen

Binnen mijn OER-Kern Methode werken we vanuit drie belangrijke uitgangspunten: Oorsprong, Erkenning en Reprint. We onderzoeken de mogelijke oorsprong van een patroon, erkennen wat iemand heeft ervaren en welke behoeften daarin onvoldoende ruimte kregen, en werken vervolgens aan het ontwikkelen van nieuwe ervaringen en overtuigingen in de reprint-fase.

Het erkennen van de oorspronkelijke pijn is daarbij een belangrijke stap. Maar een diepgeworteld beschermingsmechanisme verandert niet automatisch doordat iemand begrijpt waar het vandaan komt. Binnen de reprint-fase werken we daarom ook ervaringsgericht.

De cliënt krijgt ruimte om oude gevoelens en overtuigingen nader te onderzoeken, met aandacht voor lichamelijke reacties, emotionele draagkracht en de behoefte aan ondersteuning. Het doel is niet om de oorspronkelijke overweldiging opnieuw zo intens mogelijk te ervaren, maar om juist datgene mogelijk te maken wat destijds ontbrak: erkenning, afstemming en een ervaring waarin de cliënt niet opnieuw door de pijn wordt overspoeld.

Iemand die gewend is alles alleen te dragen, kan bijvoorbeeld ontdekken hoe het voelt om ondersteuning te ontvangen zonder zijn autonomie te verliezen. Daarmee ontstaat een nieuwe ervaring die niet langer overeenkomt met de verwachting dat afhankelijkheid automatisch leidt tot teleurstelling of machteloosheid.

Wat vraagt dit van jou als professional?

Het werken met beschermingsmechanismen vraagt meer dan het herkennen van gedragspatronen. Het vraagt dat je leert onderscheiden wanneer een beschermend deel actief wordt, welke kwetsbaarheid daardoor buiten bereik blijft en wat iemand nodig heeft om die kwetsbaarheid veilig te kunnen benaderen.

Dat betekent ook dat je als professional aandacht hebt voor het tempo van de cliënt. Een beschermingsmechanisme dat jarenlang een belangrijke functie heeft vervuld, laat zich niet zomaar overtuigen dat het zijn taak kan neerleggen omdat het veilig is. Juist wanneer iemand weerstand ervaart tegen verandering, kan dat waardevolle informatie zijn. Dat ontstaat niet omdat de cliënt niet wil veranderen, maar omdat een beschermend deel mogelijk nog onvoldoende vertrouwen heeft dat het veilig is om anders te reageren.

Binnen mijn Imprintopleiding verbind ik deze inzichten met de pre- en perinatale psychologie, mijn Imprintkaarten en de OER-Kern Methode. Daarmee leer je mogelijke verbanden onderzoeken tussen vroege ervaringen, beschermingsmechanismen, belemmerende overtuigingen en onvervulde behoeften, en hoe je deze inzichten kunt toepassen in de begeleiding van jouw cliënten.

Want een beschermingsmechanisme hoeft niet langer dezelfde taak te vervullen wanneer de kwetsbaarheid die het beschermt, de aandacht en ondersteuning krijgt die zij nodig heeft.

Bronnen en verdere verdieping

  • Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss. Vol. 1: Attachment. Basic Books.
  • Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of Attachment: A Psychological Study of the Strange Situation. Lawrence Erlbaum Associates.
  • Crittenden, P. M. (2008). Raising Parents: Attachment, Parenting and Child Safety. Willan Publishing.
  • Lake, F. (1981). Clinical Theology: A Theological and Psychiatric Basis to Clinical Pastoral Care. Darton, Longman & Todd.
  • Emerson, W. (1996). The Vulnerable Prenate. Pre- and Perinatal Psychology Journal.
  • Schwartz, R. C. (1995). Internal Family Systems Therapy. Guilford Press.
  • Skinner, B. F. (1953). Science and Human Behavior. Macmillan.

Wil je dit verder begrijpen in je werk?

Ontdek hoe vroege ervaringen imprints kunnen achterlaten die later van invloed zijn op gedrag en emoties.

Bekijk de opleiding

  • Voor professionals in zorg en begeleiding
Splash

Inzicht in gedrag begint hier

Voor professionals die verder willen kijken dan wat zichtbaar is.

Bekijk alle resources

4300bf6606da0de0b6afc9c1e3974f9cb9d51fe0
Lwky 20260503 185145090

Gedreven door kennis, gevormd door ervaring

Martine weet als geen ander hoe complex gedrag kan zijn en hoe frustrerend het is wanneer inzichten niet tot verandering leiden. Vanuit haar jarenlange praktijkervaring ontwikkelt ze kennis, methodieken en praktische materialen die professionals helpen om verder te kijken dan gedrag, diagnoses en labels. Haar kracht ligt in het begrijpelijk maken van complexe processen en deze vertalen naar concrete handvatten voor de dagelijkse praktijk.

Geen kennis die op de plank blijft liggen, maar inzichten waarmee je daadwerkelijk het verschil kunt maken voor jouw cliënten.

4l7a3127