Pre- en perinatale psychologie

Een vergeten hoofdstuk binnen de psychologie?

Wire
Ovg 01 Lisettelubbers
Splash

Van een omstreden theorie binnen de psychoanalyse tot baanbrekend onderzoek naar het ongeboren kind. De geschiedenis van een vakgebied dat onze kijk op menselijke ontwikkeling voorgoed heeft veranderd. We weten inmiddels ontzettend veel over de invloed van onze jeugd, opvoeding, hechtingsrelaties en ingrijpende ervaringen op ons gedrag. Toch begint het onderzoek naar de oorsprong van gedrag in veel behandelkamers pas bij de eerste jaren ná de geboorte. De periode daarvoor blijft opvallend vaak buiten beeld. Dat is opmerkelijk. Want de belangstelling voor de psychologische betekenis van de zwangerschap en geboorte is bepaald niet nieuw. Al meer dan honderd jaar stellen psychiaters, psychologen, artsen en onderzoekers vragen over de invloed van onze vroegste ervaringen. Sommigen werden met hun ideeën fel bekritiseerd. Anderen ontwikkelden theorieën die pas decennia later opnieuw de aandacht kregen. En dankzij nieuwe onderzoekstechnieken konden wetenschappers uiteindelijk verschijnselen bestuderen die voor eerdere generaties nauwelijks waarneembaar waren.

Otto Rank: de psychoanalyticus die de geboorte centraal stelde

In het begin van de twintigste eeuw werkte in Wenen een jonge psychoanalyticus nauw samen met Sigmund Freud. Zijn naam was Otto Rank (1884–1939). Rank behoorde jarenlang tot Freuds naaste medewerkers en speelde een belangrijke rol binnen de ontwikkeling van de psychoanalyse. Maar waar Freud zich vooral richtte op onbewuste innerlijke conflicten zoals boosheid op een ouder tegenover de angst om hun liefde te verliezen, of eigen verlangens tegenover de behoefte om aan verwachtingen te voldoen, en de betekenis van ervaringen uit de kindertijd, begon Rank zich af te vragen of de oorsprong van bepaalde psychologische reacties nog verder terug kon liggen. In 1924 publiceerde hij Das Trauma der Geburt. Daarin stelde hij dat de geboorte, als overgang van het leven in de baarmoeder naar de buitenwereld, een fundamentele psychologische betekenis kon hebben. Rank beschouwde de geboorte als een eerste ingrijpende scheiding. Hij veronderstelde dat de ervaringen rondom deze overgang mogelijk verband hielden met latere angst en emotionele conflicten.

Het was een revolutionaire gedachte binnen de psychoanalyse.

Want Rank verplaatste de aandacht naar een ontwikkelingsperiode die nauwelijks een plaats had binnen de toenmalige psychologische verklaringsmodellen. Zijn theorie leidde tot een breuk met Freud. De psychoanalytische gemeenschap verwierp de centrale plaats die Rank aan de geboorte toekende, waarna zijn ideeën lange tijd op de achtergrond raakten. Toch was hij een van de eerste invloedrijke psychoanalytici die de geboorte een centrale plaats gaf binnen de psychologische ontwikkeling van de mens. En daarmee opende hij een discussie die tot op de dag van vandaag relevant is.

Frank Lake: de psychiater die verder keek dan de kindertijd

Enkele decennia later begon de Britse psychiater Frank Lake (1914–1982) vanuit een heel andere invalshoek soortgelijke vragen te stellen. Lake was opgeleid als arts en psychiater en werkte met volwassenen die ernstige emotionele en psychische klachten ervoeren. Binnen zijn klinische werk raakte hij geïnteresseerd in de relatie tussen lichamelijke reacties, emotionele behoeften en vroege ervaringen. Hij ontwikkelde een therapeutische benadering die bekend werd als Clinical Theology, waarin hij psychiatrische inzichten verbond met zijn belangstelling voor de diepere oorsprong van psychisch lijden. Wat Lake bijzonder maakte, was zijn aandacht voor ervaringen die volgens zijn klinische interpretatie konden teruggaan tot de prenatale periode. Hij onderzocht hoe gevoelens van overweldiging, afwijzing en machteloosheid mogelijk verbonden waren met ervaringen uit de vroegste ontwikkeling.

De Dynamic Cycle van Frank Lake

Een van zijn belangrijkste bijdragen aan de pre- en perinatale psychologie was de ontwikkeling van de Dynamic Cycle. Met dit model beschreef Lake de samenhang tussen oorspronkelijke behoeften, overweldigende ervaringen en de beschermende reacties die daaruit kunnen voortkomen. Lake ging ervan uit dat een mens vanaf het allereerste begin fundamentele behoeften heeft, waaronder verbinding, geborgenheid en ondersteuning. Wanneer aan deze behoeften wordt voldaan, ontstaat er ruimte voor vertrouwen en ontwikkeling. Maar wat gebeurt er wanneer een ervaring te overweldigend is en de benodigde ondersteuning ontbreekt? Volgens Lake kan een oorspronkelijke behoefte dan overschaduwd raken door gevoelens van angst, machteloosheid of wanhoop. Wanneer de overweldiging aanhoudt, kunnen beschermende reacties ontstaan, zoals terugtrekken, verzet of het afsluiten van gevoelens. Het vernieuwende aan zijn model was dat hij deze reacties niet als afzonderlijke gedragsproblemen beschouwde, maar als onderdeel van een proces waarin een oorspronkelijke behoefte onvoldoende werd vervuld. Hiermee bracht Lake een wezenlijk ander perspectief binnen de therapeutische praktijk. Gedrag werd niet uitsluitend bekeken als een reactie die moest worden veranderd, maar als mogelijke uitdrukking van een eerdere ervaring en de behoefte die daarin onbeantwoord bleef.

Lake en de Imprintopleiding

Ook binnen mijn Imprintopleiding heeft het gedachtegoed van Lake een belangrijke plaats. Zijn Dynamic Cycle biedt een waardevol theoretisch kader om de mogelijke verbanden tussen vroege ervaringen, lichamelijke reacties, emoties, behoeften en gedrag te onderzoeken. Lake bracht daarmee een vraag naar voren die ik nog altijd essentieel vind: wat gebeurt er wanneer we achter het zichtbare gedrag op zoek gaan naar de ervaring en de behoefte die eraan voorafgingen?

William Emerson: de psycholoog die de ervaring van de baby onderzocht

Het werk van Frank Lake kreeg onder andere een vervolg bij de Amerikaanse psycholoog William Emerson. Emerson ontwikkelde zich tot een invloedrijke pionier binnen de therapeutische benaderingen van prenatale en geboortegerelateerde ervaringen. Zijn belangstelling ontstond mede vanuit zijn eigen ervaringen binnen psychoanalytische therapie. Volgens het historische overzicht van Kate White en Jeane Rhodes speelde een regressieve ervaring, die hij interpreteerde als een herinnering aan zijn geboorte als tweeling, een belangrijke rol in zijn verdere ontwikkeling. Hij ging vervolgens bij Frank Lake studeren en ontwikkelde later zijn eigen trainingsprogramma’s. Wat Emerson onderscheidde, was zijn belangstelling voor de directe begeleiding van baby’s en jonge kinderen. Waar veel psychologische benaderingen zich richtten op volwassenen die terugkeken op hun jeugd, wilde Emerson onderzoeken of mogelijke gevolgen van overweldigende ervaringen al in de babytijd aandacht konden krijgen. Hij ontwikkelde therapeutische modellen rondom de verschillende fasen van de geboorte en hun mogelijke emotionele en lichamelijke betekenis. In zijn publicatie The Vulnerable Prenate uit 1996 beschreef hij bovendien zijn theorie van interactional trauma. Daarmee bedoelde hij dat de gevolgen van vroege overweldigende ervaringen niet los kunnen worden gezien van latere gebeurtenissen. Volgens Emerson kunnen ervaringen met een vergelijkbaar karakter elkaar versterken, waardoor bepaalde lichamelijke of emotionele reacties meer lading krijgen. Emerson richtte de aandacht niet alleen op wat er tijdens de geboorte gebeurde, maar ook op de mogelijke ervaring van de baby en de betekenis van ondersteuning, verbinding en herstel. Zijn werk beïnvloedde vervolgens een nieuwe generatie therapeuten, onder wie Karlton Terry en Ray Castellino. Daarmee ontstonden therapeutische benaderingen waarin de baby niet uitsluitend werd gezien als degene die medische zorg ontvangt, maar ook als een individu wiens reacties, grenzen en behoeften aandacht verdienen.

Thomas Verny: de psychiater die de ongeboren baby een stem gaf

Terwijl therapeuten zich verdiepten in de mogelijke betekenis van vroege ervaringen, ontstond ook buiten de behandelkamer een belangrijke verandering. De Canadese psychiater Thomas Verny bracht in 1981 het boek The Secret Life of the Unborn Child uit, dat hij samen met journalist John Kelly schreef. Het boek kreeg internationale bekendheid. Verny verzamelde inzichten uit onderzoek, klinische observaties en psychologische theorieën en presenteerde daarmee een beeld van de ongeboren baby dat sterk afweek van de gangbare opvattingen. De baby werd niet langer uitsluitend beschreven als een lichaam in ontwikkeling, maar als een zich ontwikkelend mens met eigen mogelijkheden om prikkels waar te nemen en op zijn omgeving te reageren. Verny vestigde de aandacht op de betekenis van de emotionele omstandigheden tijdens de zwangerschap en op de vroege relatie tussen moeder en kind. Zijn werk droeg eraan bij dat ouders, geboorteprofessionals en therapeuten zich begonnen af te vragen welke invloed de prenatale periode kon hebben op de verdere ontwikkeling. Zijn invloed op de bekendheid van het vakgebied was aanzienlijk. Verny bracht een onderwerp dat voornamelijk binnen gespecialiseerde kringen werd besproken onder de aandacht van een veel groter publiek. Daarmee maakte hij de psychologische betekenis van het leven vóór de geboorte bespreekbaar voor mensen die zich daar eerder nauwelijks mee hadden beziggehouden.

David Chamberlain: de psycholoog die de mogelijkheden van baby’s zichtbaar maakte

Een andere belangrijke pionier was de Amerikaanse psycholoog David Chamberlain (1928–2014). Chamberlain promoveerde in de psychologie en hield zich jarenlang bezig met onderzoek en publicaties over de mogelijkheden van baby’s vóór en rondom de geboorte. Hij stelde kritische vragen bij de opvatting dat baby’s nauwelijks iets konden waarnemen, leren en laat staan onthouden. In 1988 publiceerde hij Babies Remember Birth. Later volgde onder andere zijn wetenschappelijke artikel The Sentient Prenate: What Every Parent Should Know uit 1994. Chamberlain bracht onderzoeksbevindingen samen over de ontwikkeling van de zintuigen, prenataal leren, herkenning en de vroege mogelijkheden van pasgeborenen. Een belangrijk onderdeel daarvan was het onderzoek naar het vermogen van baby’s om informatie te verwerken voordat zij over taal beschikken. Zo lieten experimenten zien dat pasgeborenen voorkeuren kunnen hebben voor geluiden waarmee zij tijdens de zwangerschap vertrouwd zijn geraakt. Deze bevindingen waren belangrijk omdat zij aantoonden dat leren niet pas begint wanneer een kind kan spreken of bewuste herinneringen kan vormen. Zijn bijdrage aan het zichtbaar maken van de zintuiglijke en cognitieve mogelijkheden van baby’s heeft een belangrijke plaats binnen de geschiedenis van het vakgebied. Waar eerdere pioniers vooral vanuit theorie en klinische ervaringen aandacht vroegen voor de psychologische betekenis van de vroegste ontwikkeling, bracht Chamberlain onderzoeksbevindingen onder de aandacht die nieuwe vragen opriepen over wat baby’s vóór en rondom hun geboorte al kunnen waarnemen en leren.

Van individuele pioniers naar een internationaal vakgebied

De belangstelling voor de vroegste menselijke ontwikkeling bleef niet beperkt tot het werk van deze pioniers.

  • In 1971 werd in Europa de International Study Group for Prenatal Psychology opgericht. Deze organisatie ontwikkelde zich later tot de International Society for Prenatal and Perinatal Psychology and Medicine (ISPPM).
  • In Noord-Amerika ontstond in 1983 de Pre- and Perinatal Psychology Association of North America, de voorloper van de huidige Association for Prenatal and Perinatal Psychology and Health (APPPAH).

Deze organisaties brachten psychologen, psychiaters, artsen, onderzoekers, geboorteprofessionals en therapeuten samen. Er ontstonden wetenschappelijke tijdschriften, congressen, opleidingsprogramma’s en internationale samenwerkingsverbanden. Daarmee kregen de ideeën en onderzoeken rondom de vroegste menselijke ontwikkeling een steeds duidelijkere plaats binnen een internationaal netwerk van professionals. Tegelijkertijd ontstond ruimte voor uitwisseling tussen verschillende benaderingen: van psychoanalytische theorieën en klinische observaties tot onderzoek naar prenatale ontwikkeling, hechting en de fysiologische reacties van baby’s. De pre- en perinatale psychologie ontwikkelde zich zo van het werk van afzonderlijke pioniers tot een georganiseerd, interdisciplinair vakgebied.

De wetenschap maakt zichtbaar wat lange tijd verborgen bleef

Een belangrijke verandering binnen het vakgebied ontstond door de ontwikkeling van medische en wetenschappelijke onderzoekstechnieken. Met echografie, foetale hartslagregistratie en andere onderzoeksmethoden werd het mogelijk om de ontwikkeling en reacties van baby’s tijdens de zwangerschap steeds nauwkeuriger te bestuderen. Wetenschappers onderzochten onder andere de ontwikkeling van zintuigen, de invloed van prenatale omstandigheden en de vroege werking van het zenuwstelsel. Daardoor verschoof de aandacht van uitsluitend theoretische veronderstellingen naar vragen die ook met fysiologische metingen en ontwikkelingsonderzoek onderzocht konden worden. Een recent voorbeeld is het onderzoek van Sandra Weiss, Bruce Cooper en Cherry Leung, gepubliceerd in 2024 in het wetenschappelijke tijdschrift Stress. Zij onderzochten of blootstelling aan prenatale stress verband hield met de autonome stressregulatie van baby’s tijdens hun eerste levensjaar. De onderzoekers vonden specifieke verbanden tussen prenatale stress en bepaalde aspecten van het fysiologische herstel na stress op de leeftijd van zes en twaalf maanden. Dit baanbrekende onderzoek laat zien dat de prenatale omgeving relevant is voor het bestuderen van de ontwikkeling van stressregulatie. Het illustreert bovendien hoe de vragen die pioniers ruim een eeuw geleden begonnen te stellen, inmiddels vanuit steeds meer wetenschappelijke disciplines worden onderzocht en onderbouwd.

Wat betekent dit voor de hedendaagse professional?

De ontwikkeling van de pre- en perinatale psychologie heeft ons niet alleen nieuwe kennis opgeleverd over de mogelijkheden van baby’s. Ze heeft ook de vragen veranderd die we als professionals kunnen stellen.

  • De ontwikkeling van het zenuwstelsel begint al vóór de geboorte.
  • De eerste vormen van leren ontstaan al tijdens de prenatale periode.
  • De afhankelijkheid van anderen om bescherming, nabijheid en regulatie te ontvangen is vanaf het allereerste begin van groot belang.

Voor professionals betekent dit dat de periode rondom conceptie, zwangerschap, geboorte en het eerste levensjaar een waardevolle aanvulling kan zijn op de ontwikkelingsanamnese en de begeleiding van cliënten. Binnen mijn Imprintopleiding onderzoeken we de samenhang tussen wat iemand mogelijk heeft ervaren, welke behoeften op dat moment een rol speelden en welke betekenis deze ervaringen later hebben gekregen. Het onderzoek naar prenatale ontwikkeling, hechting en stressfysiologie helpt om deze vragen vanuit wetenschappelijke kennis te verdiepen. Het doel is niet om bestaande psychologische benaderingen te vervangen, maar om het perspectief van de professional te verbreden en te verrijken. Juist wanneer we ook de vroegste ontwikkelingsperiode meenemen, ontstaat ruimte voor vragen die anders misschien nooit gesteld zouden worden.

Kennis die je kijk op gedrag voorgoed verandert

De vraag is inmiddels niet meer óf de vroegste ontwikkeling aandacht verdient, maar wat het betekent voor onze begeleiding wanneer we deze periode buiten beschouwing laten. Want hoeveel cliënten snappen inmiddels precies waar ze tegenaan lopen, maar blijven desondanks vastzitten in dezelfde patronen? Hoe vaak werken we aan overtuigingen, reacties en gedrag, terwijl de werkelijke oorsprong daarvan nog niet is onderzocht? Daar ligt een belangrijke uitdaging voor de hedendaagse professional.

Gedrag begrijpen is niet hetzelfde als begrijpen waar het gedrag vandaan komt.

Wie bereid is verder te kijken dan de zichtbare reacties, ontdekt dat achter hardnekkige patronen vragen schuilgaan die met gedragsverandering alleen niet worden beantwoord.

  • Welke ervaringen hebben bijgedragen aan het ontstaan van dit patroon?
  • Wat heeft iemand destijds gemist?
  • En welke overtuigingen en beschermende reacties zijn daar mogelijk uit voortgekomen?

Want zolang je de oorsprong buiten beschouwing laat, bestaat het risico dat je blijft werken aan de gevolgen van ervaringen die nog altijd om aandacht vragen. En wie eenmaal leert om ook de vroegste ontwikkeling mee te nemen, zal merken dat de vraag niet langer alleen is hoe verander ik dit gedrag?, maar vooral: wat moet ik begrijpen om deze cliënt werkelijk verder te helpen?

Bronnen en verdere verdieping

  • Rhodes, J. Birth Psychology, A Brief History.
  • White, K., & Rhodes, J. (2014). Trends and Influences in Pre- and Perinatal Psychology: A Summary. Journal of Prenatal and Perinatal Psychology and Health, 28(3).
  • Rank, O. (1924). Das Trauma der Geburt.
  • Lake, F. (1981). Clinical Theology: A Theological and Psychiatric Basis to Clinical Pastoral Care.
  • Emerson, W. R. (1996). The Vulnerable Prenate. Pre- and Peri-natal Psychology Journal, 10(3), 125–142.
  • Verny, T., & Kelly, J. (1981). The Secret Life of the Unborn Child.
  • Chamberlain, D. B. (1988). Babies Remember Birth.
  • Chamberlain, D. B. (1994). The Sentient Prenate: What Every Parent Should Know. Pre- and Peri-natal Psychology Journal, 9(1), 9–31.
  • Weiss, S., Cooper, B., & Leung, C. (2024). Exposure to Prenatal Stressors and Infant Autonomic Nervous System Regulation of Stress. Stress, 27(1), 2327328.

Wil je dit verder begrijpen in je werk?

Ontdek hoe vroege ervaringen imprints kunnen achterlaten die later van invloed zijn op gedrag en emoties.

Bekijk de opleiding

  • Voor professionals in zorg en begeleiding
Splash

Inzicht in gedrag begint hier

Voor professionals die verder willen kijken dan wat zichtbaar is.

Bekijk alle resources

4300bf6606da0de0b6afc9c1e3974f9cb9d51fe0
Lwky 20260503 185145090

Gedreven door kennis, gevormd door ervaring

Martine weet als geen ander hoe complex gedrag kan zijn en hoe frustrerend het is wanneer inzichten niet tot verandering leiden. Vanuit haar jarenlange praktijkervaring ontwikkelt ze kennis, methodieken en praktische materialen die professionals helpen om verder te kijken dan gedrag, diagnoses en labels. Haar kracht ligt in het begrijpelijk maken van complexe processen en deze vertalen naar concrete handvatten voor de dagelijkse praktijk.

Geen kennis die op de plank blijft liggen, maar inzichten waarmee je daadwerkelijk het verschil kunt maken voor jouw cliënten.

4l7a3127