Waarom we ons niets herinneren, maar toch worden beïnvloed

Hoe beïnvloeden onze eerste levensjaren ons latere functioneren?

Wire
Ovg Kaarten 08
Splash

Je kunt je niets herinneren van je geboorte. Ook van je eerste levensjaren zijn vrijwel geen bewuste herinneringen beschikbaar. Toch begint het brein al veel eerder met leren. Hoe werkt dat precies? Wanneer we iemand vragen naar zijn vroegste herinnering, komen de meeste mensen uit bij een gebeurtenis rond hun vierde levensjaar. Alles daarvoor lijkt verdwenen. Dat roept een interessante vraag op. Als we ons die eerste jaren nauwelijks kunnen herinneren, kunnen ervaringen uit die periode dan nog wel van betekenis zijn voor ons latere functioneren? Om dat te begrijpen, moeten we onderscheid maken tussen twee verschillende vormen van geheugen: het expliciete en het impliciete geheugen.

Niet alles wat we leren, kunnen we letterlijk navertellen

Het expliciete geheugen stelt ons in staat om gebeurtenissen bewust terug te halen. Denk aan je eerste schooldag, een vakantie of een gesprek dat veel indruk maakte. Je kunt je herinneren wat er gebeurde, waar je was en soms zelfs wat je op dat moment voelde. Vooral het episodische geheugen, waarmee we persoonlijke gebeurtenissen in tijd en plaats kunnen terughalen, ontwikkelt zich geleidelijk gedurende de kindertijd. Dat verklaart mede waarom we nauwelijks bewuste herinneringen hebben aan onze eerste levensjaren. Dit verschijnsel wordt infantiele amnesie genoemd. Maar het ontbreken van een bewuste herinnering betekent niet dat er niets is geleerd, ervaren en opgeslagen. Naast het expliciete geheugen bestaat namelijk het impliciete geheugen. Dit omvat vormen van leren die tot uiting komen in automatische reacties, gewoonten, vaardigheden en verwachtingen, zonder dat we bewust een eerdere gebeurtenis hoeven terug te halen. Denk aan fietsen. Je hoeft niet iedere beweging afzonderlijk te bedenken. Je lichaam en zenuwstelsel hebben door herhaling geleerd hoe ze moeten samenwerken. Maar impliciet leren beperkt zich niet tot motorische vaardigheden. Ook emotionele reacties en verwachtingen kunnen door eerdere ervaringen worden beïnvloed, zonder dat iemand precies weet waar die reacties vandaan komen.

Het zenuwstelsel leert al voordat we kunnen praten

Een pasgeboren baby kan nog niet vertellen wat hij ervaart. Hij beschikt evenmin over het ontwikkelde geheugen waarmee een volwassene persoonlijke gebeurtenissen kan navertellen. Toch leert hij voortdurend. Een baby raakt vertrouwd met terugkerende geluiden, geuren, aanrakingen en manieren waarop anderen op hem reageren. Hij leert bijvoorbeeld geleidelijk welke signalen doorgaans gevolgd worden door voeding, nabijheid of troost. Deze ervaringen dragen bij aan de ontwikkeling van verwachtingen. Wanneer een baby huilt en iemand reageert met passende ondersteuning, ervaart hij niet alleen verlichting van zijn ongemak. Hij doet ook ervaring op met de beschikbaarheid van anderen. Blijft een reactie herhaaldelijk uit, dan kan dat eveneens invloed hebben op zijn verwachtingen en manieren van reageren. Het gaat in deze vroege periode nog niet om bewuste gedachten zoals ‘Ik kan op anderen vertrouwen’ of ‘Ik moet het alleen doen’. Maar de ervaringen die een baby opdoet, kunnen wel de basis leggen voor de verwachtingen, overtuigingen en gedachten die zich later ontwikkelen. Wanneer een kind herhaaldelijk ervaart dat zijn behoeften onvoldoende worden beantwoord, kan daaruit geleidelijk een overtuiging ontstaan als ‘Mijn behoeften doen er niet toe’ of ‘Ik moet alles zelf oplossen’. Juist deze verbinding tussen vroege ervaringen, belemmerende overtuigingen en het gedrag dat daaruit kan voortkomen, vormt een belangrijk uitgangspunt van mijn Imprintkaarten.

Een baby hoeft een ervaring niet te kunnen begrijpen of navertellen om ervan te leren.

Waarom sommige reacties zo automatisch verlopen

Misschien herken je het: je schrikt van een bepaalde toon in iemands stem, voelt spanning zodra iemand boos wordt of merkt dat je je terugtrekt voordat je hebt kunnen nadenken. Pas achteraf vraag je jezelf af waarom je zo reageerde. Dat komt doordat niet al onze reacties beginnen met een bewuste afweging. Het brein verwerkt voortdurend informatie over de omgeving. Eerdere leerervaringen kunnen beïnvloeden welke signalen opvallen, welke verwachtingen worden geactiveerd en hoe snel lichamelijke of emotionele reacties ontstaan. Bijvoorbeeld: iemand die herhaaldelijk heeft ervaren dat boosheid van anderen gepaard ging met dreiging, kan bijzonder alert worden op veranderingen in stemgebruik, sfeer of gezichtsuitdrukking. Die alertheid kan blijven bestaan, ook wanneer de huidige situatie anders is. Het lichaam reageert dan mogelijk sneller dan iemand de situatie bewust kan beoordelen. Dat betekent niet dat iedere automatische reactie terug te voeren is op een ervaring uit de zwangerschap of babytijd. Ook latere ervaringen, aanleg, systemische invloeden en de huidige omstandigheden spelen een rol. Maar het laat wel zien waarom inzicht alleen niet altijd voldoende is om een ingesleten reactie te veranderen.

Begrijpen waarom je iets doet, is niet hetzelfde als automatisch anders kunnen reageren.

Wat betekent dit voor ervaringen rondom de geboorte?

Binnen de pre- en perinatale psychologie krijgt dit onderscheid tussen bewust herinneren en impliciet leren uitgebreid de aandacht. De periode rondom zwangerschap, geboorte en het eerste levensjaar valt grotendeels buiten het bereik van ons autobiografische geheugen.

Toch vinden in deze periode belangrijke ontwikkelingen plaats op het gebied van zintuiglijke verwerking, stressregulatie en de vroege relatie met verzorgers. Daarom is het zinvol om bij het onderzoeken van gedrag niet uitsluitend te kijken naar gebeurtenissen die iemand zich bewust herinnert. Tegelijkertijd vraagt dit om zorgvuldigheid. Dat iemand in een bepaalde situatie lichamelijke spanning ervaart, bewijst niet dat die reactie automatisch afkomstig is van een specifieke gebeurtenis tijdens de zwangerschap of geboorte. Het impliciete geheugen is geen verborgen filmarchief waaruit we exacte prenatale herinneringen kunnen ophalen.

Wat we wél kunnen onderzoeken, zijn de ervaringen die bekend zijn, de reacties die iemand in het heden laat zien en de mogelijke verbanden daartussen. Dat is een wezenlijk verschil tussen een gebeurtenis als verklaring aanwijzen en een mogelijke samenhang zorgvuldig onderzoeken.

Van herinneringen naar herkenbare patronen

Wat betekent deze kennis nu voor de manier waarop we als professionals naar gedrag kijken?

Binnen mijn Imprintopleiding vormt het impliciete geheugen een belangrijk fundament. Want wanneer ervaringen al invloed kunnen hebben voordat we bewuste herinneringen vormen, vraagt dat om een bredere blik op de oorsprong van gedrag.

Met mijn Imprintkaarten onderzoeken we de mogelijke verbanden tussen ervaringen rondom conceptie, zwangerschap, geboorte en het eerste levensjaar, de belemmerende overtuigingen die zich daaruit kunnen ontwikkelen en de beschermingsmechanismen die zichtbaar zijn.

Iemand kan bijvoorbeeld heel goed aangeven dat hij voortdurend de behoeften van anderen vooropstelt, maar toch moeite blijven houden met het aangeven van zijn grenzen. Wanneer we uitsluitend werken aan het veranderen van dat gedrag, blijft mogelijk buiten beeld dat daar een diepgewortelde overtuiging onder ligt: ‘Ik moet me aanpassen om liefde en verbinding te behouden.’

Juist daar wordt het interessant. Want achter die overtuiging kan een vroege ervaring schuilgaan waarin de behoefte aan onvoorwaardelijke verbinding onvoldoende werd vervuld.

Het werken met imprints maakt het mogelijk om deze verbanden te onderzoeken en de oorspronkelijke behoefte opnieuw centraal te stellen. Niet door het gedrag te willen corrigeren, maar door te begrijpen welke functie het ooit heeft gekregen.

En misschien is dat wel het ontbrekende puzzelstukje binnen veel vormen van begeleiding: we proberen gedrag te veranderen, terwijl we nog onvoldoende begrijpen waarom het ooit nodig was.

Want als ervaringen uit onze vroegste ontwikkeling kunnen doorwerken zonder dat we ze bewust herinneren, waarom zouden we die periode dan buiten beschouwing laten wanneer we de oorsprong van gedrag willen begrijpen?

Wat je cliënt zich niet kan herinneren, kan nog altijd van betekenis zijn voor wat hij vandaag voelt, gelooft en doet.

Bronnen en verdere verdieping

  • Bauer, P. J. (2007). Remembering the Times of Our Lives: Memory in Infancy and Beyond. Lawrence Erlbaum Associates.
  • Nelson, C. A. (1995). The Ontogeny of Human Memory: A Cognitive Neuroscience Perspective. Developmental Psychology, 31(5), 723–738.
  • Squire, L. R. (2004). Memory Systems of the Brain: A Brief History and Current Perspective. Neurobiology of Learning and Memory, 82(3), 171–177.
  • Schacter, D. L. (1987). Implicit Memory: History and Current Status. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 13(3), 501–518.

Wil je dit verder begrijpen in je werk?

Ontdek hoe vroege ervaringen imprints kunnen achterlaten die later van invloed zijn op gedrag en emoties.

Bekijk de opleiding

  • Voor professionals in zorg en begeleiding
Splash

Inzicht in gedrag begint hier

Voor professionals die verder willen kijken dan wat zichtbaar is.

Bekijk alle resources

4300bf6606da0de0b6afc9c1e3974f9cb9d51fe0
Lwky 20260503 185145090

Gedreven door kennis, gevormd door ervaring

Martine weet als geen ander hoe complex gedrag kan zijn en hoe frustrerend het is wanneer inzichten niet tot verandering leiden. Vanuit haar jarenlange praktijkervaring ontwikkelt ze kennis, methodieken en praktische materialen die professionals helpen om verder te kijken dan gedrag, diagnoses en labels. Haar kracht ligt in het begrijpelijk maken van complexe processen en deze vertalen naar concrete handvatten voor de dagelijkse praktijk.

Geen kennis die op de plank blijft liggen, maar inzichten waarmee je daadwerkelijk het verschil kunt maken voor jouw cliënten.

4l7a3127